Катонқарағай мемлекеттік ұлттық табиғи паркі

Катонқарағай мемлекеттік ұлттық табиғи паркінің қысқаша физика-географиялық сипаттамасы.

Орналасқан орны:
Катонқарағай мемлекеттік ұлттық табиғи паркі (КҚМҰТП) Шығыс Қазақстан облысындағы Катонқарағай ауданында орналасқан. Ұлттық парктің аумағы теңіз деңгейінен 3000 метрден жоғары және мәңгі қарлармен көмкерілген көп жоталы таулы өңір, Оңтүстік Алтай ірі таулы аймағының шегінде орналасқан.

Катонқарағай мемлекеттік табиғи ұлттық паркінің аумағына төмендегілер кіреді: Листвяга және Қатын жоталарының оңтүстік макробеткейлері (Мұзтау тауының оңтүстік және шығыс беткейлері), Қазақстан шегіндегі Үкөк биік таулы үстіртінің батыс бөлігі, Оңтүстік Алтай, Тарбағатай (Алтайлық) және Сарымсақты жоталары.
Парктің мынадай шекаралары белгіленген:
Солтүстік және шығысында: Ресеймен (Алтай Республикасы) шектеседі;
Оңтүстік-шығысында: Қытай Халық Республикасымен шектеседі;
Батысында: шекара Белқарағай және Солдатово ауылдарына дейін Фарпусная өзені (Шыршытсу) бойымен өтеді;
Оңтүстігінде: шекара Шыңғыстай орманшылығының Мұз-Бел орман саяжайы шекарасы және Катонқарағай мен Күршім аудандарының әкімшілік шекарасы бойымен оңтүстік-шығысындағы Қытаймен шекараға дейінгі Оңтүстік Алтай жоталарының солтүстік беткейлері Сарымсақты, Тарбағатай бойымен өтеді. Шығыстан батысқа қарай тізбектеле созылған Қатын, Оңтүстік Алтай, Тарбағатай (Алтайлық), Сарымсақты, Листвяга ең биік жоталары болып табылады. Биік таулы Қатын және Оңтүстік Алтай жоталарының бедері тік жартасты беткейлі, мореналы, астау тәріздес аңғарлы альпілік типте. Өзге жоталардың бедері жазықтау болып келген. Жоталар мен қыраттардың ұшар бастары кең алаңқайлы қарлармен және мұздықтармен жабылған. Мұнда қазіргі заманғы мұзбасудың екі орталығы, көптеген тау өзендерін қоректендіретін, Қатын мұздықтары және Оңтүстік Алтай жотасының шығыс бөлігінің мұздықтары орналасқан. Ұлттық парк аумағы дамыған гидрографиялық желіге ие. Үкөк қыратынан бастау алатын Бұқтырма өзені негізгі су магистралі болып табылады және Бұқтырма су қоймасын сумен қамтамасыз етеді. Ұлттық парк шегіндегі негізгі салалары: Калмачиха, Күрті, Таутекелі, Ақ Берел, Сахатушка, Фадиха, Тынық, Чернова, Каменушка, Сарымсақты, Ақсу өзендері. Ұлттық парктің оңтүстік бөлігіндегі маңызды өзендер: оңтүстікке қарай ағатын Қара-Қаба, Арасан – Қаба, Ақ-Қаба. Аталған өзендер тік, жартасты жағалаулары тар, қарағайлы орманды сайлар арқылы жол салып ағады. Тау өзендерінің түсі өзіндік ерекшелігімен, әсемдігімен, қатты ағынымен таң қалдырады. Мұздықтың қозғалу кезінде тау жыныстарының үйкелісі салдарынан пайда болатын лайлы тұнбалар әсерінен Ақ Берел, Бұқтырма мұздық өзендерінің сулары ақшыл-күлгін түсті лайлы болып келген. Катонқарағай мемлекеттік ұлттық табиғи паркінің өзендерінде мынадай сарқырамалар бар: Көккөл, Рахман және Язевое өзеніндегі сарқырамалар тізбегі. Жоталар мен тау аралық ойпаттардың бар болуы көптеген көлдердің түзілуіне әсер еткен. Әсем көлдер биік таулы ландшафтарға қайталанбас ғажайып өң береді, олардың ең ірілері: Бұқтырма, Рахман, Қаракөл, Маралды және Чернова.

1.2. Климаты.
Тау бедерінің күрделі болып келуі климаттық жағдайға әсерін тигізбей қоймайды, тау баурайынан шыңына қарай жоғарлаған сайын климаттың қатты өзгергуі байқалады. Алдымен температуралық режим өзгереді, таудың үстіне көтерілген сайын температура төмендей түседі. Таудағы климат беткейлердің экспозициясына, сонымен қатар мұздықтардың орналасу жақындығына байланысты өзгереді. Аймақтың климаты шұғыл континентті, жыл маусымдары кезіндегідей, тәулік ішінде де температураның ауытқуы жоғары. Қысы ұзақ, әрі суық. Жаздың ыстық күні суық түнмен ауысады. Жауын-шашын мөлшері жыл маусымдарында тең түспейді. Ылғалдың көп мөлшері жаз айларына (маусым-шілде) келеді, жауын-шашынның таралуының минимумы қаңтар-ақпан айларына тән. Жыл маусымының жылы айларында жауын-шашынның көптеп түсуі, ауа ылғалдығының жоғарлауын туғызып, биік таулы аймақтың өсімдік жамылғысына қолайлы әсер етеді. Жауын-шашынның жылдық мөлшері 432 мм. Абсолютті максимум +34 0 С және абсолютті минимум -44 0С болған кездегі ауаның жылдық орташа температурасы +1, 6 0 С құрайды. Катонқарағайдағы топырақтың орташа қату тереңдігі 67 см ( 47 см - 100 см-ге дейін). Қараша айының басында қар жамылғысы тұрақтанып, сәуір айының басында не ортасында ери бастайды. Шығыс, оңтүстік - шығыс бағыттағы желдер басым келген. Желдің орташа жылдық жылдамдығы - 3,8 м/с тең.

1.3. Ландшафты.
Парк шегіндегі төрт негізгі биіктік зоналарына аймақтың барлық ландшафтары кіреді:
I. нивальдыға субнивальды белдеу кіреді;
II. тундралық-шалғындыға таулы-тундралық, таулы-шалғынды-альпілік, таулы-шалғынды-субальпілік белдеулер кіреді;
III. таулы-ормандыға таулы-орманды-субальпілік, таулы-шалғынды-тайгалық белдеулер кіреді;
IV. таулы-орманды-шалғынды- далалық.
Биік таулы нивальды зона - бұл арадан бастарына ақ сәлде жапқандай асқар да, айбынды бұйраттардың тау өзендерімен тілімденген терең сайларының ғажайып көрінісі ашылады. Бұл зонаның төменгі шекарасы теңіз деңгейінен 2800 м жуық биіктіктен өтеді, өсімдіктер жарылған жартастардың және тастардың арасына жиналған ұсақ топырақтарға, сонымен қатар мұздықтар мен қарлардың шет аймағындағы беткейлерінде өскен. Бұл зонаға қына және биік таулы аймақтың шөптесін өсімдіктерінің бірлестігі тән: қарлы наурызгүл, қар дәуаяғы, аласа ұлпабас, алтай сарғалдағы. Субнивальды белдеудің жартастарында сібір бөріқарақаты, қара қарақат және иісті қарақат, қара арша, алтай ұшқаты, ал шөптесін өсімдіктердің ішінде етжапырақ бадан, сібір тасжарғаны, қар қазтабаны, сібір тасшүйгіні, алақоғыр шөмішгүл және басқа да түрлері кездеседі.
Таулы-тундралық зона оның жоғарғы шекарасы теңіз деңгейінен 2800 м биіктіктен өтеді, ал төменгі шекарасы 2100 м абсолютті биіктікке дейін түседі. Жоғары жікқабатын тасты, мүкті-қыналы, бұталы және шөптесін тундраға тән мүк, алтай қоңыроты, суық көкгүл және дөңгелек жапырақты ақ қайың, тікенді ұшқат, тобылғы және аласа бойлы талдар алып жатыр.
Таулы — орманды зона теңіз деңгейінен 1200-1250 метрден 2200-2300 метр аралығындағы вертикальді диапазонда орналасқан. Оған жоғарғы жағын алып жатқан таулы-орманды субальпілік және төменгі жағында орналасқан таулы-шалғынды-тайгалық белдеулер кіреді. Бұл зонаның шегінде мынадай негізгі орман түзуші ағаштар өседі: сібір қарағайы, қарағай, шырша. Самырсын, қайың, терек, көктерек және талдардан құралған ормандар сирек кездеседі. Өсімдік жамылғысын астық тұқымдастар, қияқөлең, қара жидек, аралас шөптер құрайды.
Таулы-орманды-шалғынды-далалық зонаға астық тұқымдасты, аралас шөпті және бұталы болып келетін қарағайлы және аралас (қайыңды- қарағайлы-көктеректі) ормандар тән. Жанаса өскен тоғайлар мен алаңқайларда мынадай бұталар кең тараған: сібір аюбадамы, орта тобылғы, қараған, итмұрын.
Астық тұқымдастардың ішінде кәдімгі тарғақшөп, шебершөп, құрғақ айрауық кездеседі. Аралас шөптесін өсімдіктерді жыланқияқ, жұпаргүл, шоқсары,терістік қызылбояу және өзге өсімдік түрлері құрайды.

1.4. Флорасы.
Ұлттық парктің флоралық құрамы өте бай, онда жоғарғы сатылы өсімдіктердің 2000 түрінен астамы, мүктер, қыналар, саңырауқұлақтар бар. Шөптесін өсімдіктердің арасында реликтілер көптеп кездеседі: алтай желайдары, сібір ушырмауығы, тәтті жапырақты таспа, алтай қоңыроты.
Қорғауды қажет ететін өсімдіктердің сирек түрі ерекше құндылыққа ие, ал олардың кейбір түрлері (30 түрінен астамы) жоғалу шегінде тұрғандықтан, Қазақстан Республикасының Қызыл кітабына енгізілген. Бұлар қар дәуаяғы, алтай рауғашы, алтай, сібір қандығы, ала күлтелі қызғалдақ, ірі гүлді және кәдімгі шолпанкебістер, алтай суықшөбі, таңдамалы плаун, алтай торсылдағы, дала шұғылығы, қызғылт семізот, марал түбірі, алтай қасқыржидегі.
Ұлттық парктің негізгі игілігі — бұл тауларды жасыл алқамен көмкеретін, климатты жұмсартып, реттейтін ормандар. Олар топырақты қорғаушы және суды реттеуші рөлді атқарады. Жалаңаш таулардың қия беткейлерін эрозиядан сақтайтын ормандар Бұқтырма өзеніне құятын талай бұлақтардың көзі болып табылады. Парктің аумағы орман ресурстарына бай аймақта орналасқан. Бұл жердің ормандары шаруашылық қызметтен болмашы өзгерген және орман өрттеріне көп шалынбаған.
Тау ормандары теңіз деңгейінен 2200 м — 3200 м дейінгі биіктікте таралған. Олар аңдар мен құстарға мекен болып, қоректдіреді. Бұл мәңгі жасыл балқарағай, шырша және самырсын, сонымен қатар өзінің қылқан жапырақтарынан қыста арылып, көктем келісімен ұлпа да балауса қылқан жапырақтармен көмкерілетін қарағай. Жалпақ жапырақтылардан тау өзендері мен бұлақтарының жайылмасындағы батпақты жерлерді алып жататын қайың, терек, көктерек және талдардың әр түрлері кездеседі. Бұталардың 50 астам түрі бар: таңқурай, қарақат, итмұрын, тобылғы, тал, бұта қайың және тағы басқалары.

1.5. Фаунасы.
Ұлттық парктің фаунасы әртүрлілігімен ерекшеленеді. Мұнда сүтқоректілердің 68 түрі, құстардың 277 түрі, қосмекенділердің 3 түрі, бауырмен жорғалаушылардың 6 түрі, сүйекті балықтардың 9 түрі және қоңыздар, көбелектер, инеліктер, өрмекші тәрізділер кіретін омыртқасыздардың 10 мыңнан астам түрі кездеседі. Ұлттық парктің аумағында мекен ететін тұяқтылардың 5 түрі: марал, бұғы, елік, күдір, арқар. Орманнан қоңыр аюды, бұлғынды, қасқыр мен түлкіні кездестіруге болады. Сүтқоректілердің ең көп тобы — кеміргіштер. Бұлар суыр, тиін, борша тышқан және тоғай мекендеушілері - тышқандар мен тоқалтістер. Тайгада құстардан меңіреу құр мен шіл мекендейді. Шыршалы орман белдеуінде тайга зонасының тұрақты мекендеушісі самырсын құсы ұялайды. Кішігірім бұталардың, қалың өскен шөптердің арасында сары торғай, сандуғаш, сарықас торғайлар ұя салады. Су қоймаларының жағалауларынан қоңыр үйрек, сарыайдар үйрек, шүрегейді кездестіруге болады.
Ұлттық парктің омыртқалыларының арасында қосмекенділер мен бауырмен жорғалаушылар кішігірім топты құрайды. Қосмекенділердің ішінде сүйір тұмсық бақа жиі, ал сұр және жасыл құрбақалар сирек кездеседі. Бауырмен жорғалаушылардың мынадай өкілдері бар: секіргіш және тірі туатын кесіртке, өрнекті абжылан, кәдімгі сұр жылан.
Парк аумағында Қазақстан Республикасының Қызыл кітабына енгізілген жан-жануарлар көптеген түрі мекен етеді. Бұл сүтқоректілердің төрт түрі: қар барысы, Алтай арқары, тас сусары және Иконников жарқанаты; құстардың отыз түрі, олардың ішінде: дентұмсық тұрпан, лашын, ителгі, балықшы тұйғын, бүркіт, қарақұс, үкі, сұр тырна, ақбас тырна, алтай ұлары; балықтың бір түрі — таймен (қызыл балық) ; омыртқасыздардың ішінде жәндіктердің екі түрі — Михайлов барылдауық қоңызы және керемет барылдауық қоңыз, және де былқылдақденелілердің екі түрі – монахоидес акулеатасы және Теель гастрокоптасы.
Табиғи, тарихи, мәдени және археологиялық ескерткіштері.

Мұзтау.
Мұзтау - Қазақстан Республикасы мен Ресей Федерациясы шекараларының түйісуіндегі трансшекаралық объект болып табылады. Алтай тауларының қос шыңы кербез сұлу әрі тәкәппар ханшайымдай. Ол әлемдік мұхит деңгейінен 4506 метр биіктікте орналасқан. Бұл Алтай мен Сібірдің ең биік тауы, оның беткейлері мәңгі қарлармен және мұздықтармен көмкерілген. Мұзтау мұздықтарынан Ақ Берел және Қатын өзендері бастау алады.
Язевое көлі (Қаракөл).
Язевое (Қаракөл) Альпілік көлі өзінің мөлдірлігімен және тұнықтығымен ерекшеленеді. Бұлтсыз ашық күндері көл бетінен Мұзтаудың бейнесін көруге болады. Қаракөл Мұзтауға, Қатын өзенінің бастауына, Көккөл сарқырамасына, Көккөл кенішіне апаратын басты жолда орналасқан. Көлдің ауданы салыстырмалы түрде үлкен емес: 1,0х0,4 км. Айдын көлді қоршаған таулардың баурайы қылқан жапырақты орманды болып келсе, биіктеген сайын альпі шалғындығына ауысады. Көл өзінің атауы айтып тұрғандай, балығымен әйгілі. Оның төңірегінде маралдар мен аюлар көптеп кездеседі. Бұл аймақтағы аққайран мекендейтін жалғыз көл. Ол Қараайрық ауылынан солтүстікке қарай 12 км жерде орналасқан.
Көккөл сарқырамасы.

Көккөл — Көккөл өзеніндегі Алтай өңірінің ең ірі сарқырамасы.
Оны өзі аттас көлден ағып шығып, Ақ Берел өзеніне құятын кішігірім тау өзені түзеді. Көккөл өзенінің арнасы Ақ Берелмен қосылған жерінен 80 метрлік биіктіктен 60-70° еңістікпен, төмен құлайтын ені 10 метрден асатын су ағынының құлақ тұндырарлық гүрілі алыстан естіледі.
Оң және сол ернеулерінің қырлары мен жартастары арқылы су төмен құламай, жіңішке “жыландардай” ирелеңдей ағады. Жоғары биіктіктен құлаған су ұсақ тамшылар түзеді. Ашық күндері сарқырамадан жоғары көтерілген ұсақ су тамшылары кемпірқосақтың барлық түрлеріне боялады. Керемет, алып сарқырама, самырсынды және шыршалы ғажайып орманды шатқал, бұл өлкені теңдесі жоқ сұлулыққа бөлейді.
Көккөл сарқырамасы Рахман қайнары курортты ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 23 км жерде орналасқан.
Язевое сарқырамасы.

Язевое сарқырамасы - Язевое өзеніндегі кішігірім тізбекті сарқырама.
Оны Ақ Берел өзенінің оң саласы Язевое өзені түзеді. Язевое көлінен 2 километр жердегі өзен, су ағынының көп ғасырлық жұмысының нәтижесінде тілімденген граниттердің жартасты массивтерімен ағады. Өзен арнасының кескіні әлі де өңделмеген. Ондағы сарқырамалар, баспалдақтар және сарқырамалық құйылымдар түзетін кішігірім кертпештер бірінен соң бірі кезектесе орналасқан. Жалпы алғанда, бұл арада шамамен 200 м қашықтық сайын бірін-бірі алмастыра кездесетін он шақты тізбек бар. Сарқырама өзі аттас көлден ағып шығатын Язевое өзенінен төмен қарай 2 км, Қараайрық ауылынан солтүстік-батысқа қарай 10 км жерде орналасқан.
Арасан сарқырамасы.

Арасан сарқырамасы – Арасан өзеніндегі алып, әрі әсем тізбекті сарқырама.
Оны Рахман көлінен ағып шығатын Арасан өзені түзеді. Ауыр су ағыны сарқырама тізбектерімен терең Берел шатқалына гүрілдей құлап, тақтатасты жартастар мен ірі қойтастардың арасынан сарқырай ағады. Тізбектің жоғарғы сатысы неғұрлым созылмалығымен, әрі биіктігімен айрықша әсерге бөлейді. Сарқыраманың бұл бөлігіндегі қатты су ағыны қия жартастан асып, төмен қарай атқылай, құлақ тұндырарлық дауыспен өкіре жартастарға соғылып, ақ көпіршіктер мен ұсақ тамшыларға айналады. Төменде, ең баурайында екі жағынан да тіктеме гранитті қабырғалармен қоршалған кең ауқымды тас алабына түскен су ағыны, тынышталып үлгерместен, құлама тәріздес екінші тізбекпен төменге қойып кетеді. Сарқыраманың бұл сатысындағы ағынның құлау биіктігі мен ені 6 метрге жуық. Тізбек судың көп ғасырлық жұмысының нәтижесінде түзілген терең қазаншұңқырмен аяқталады. Арасан өзенінің аңғары Рахман Қайнары курорттық ауылынан 6 км төменде орналасқан.
Рахман көздері.
Минералды су көздері әсемдігі жөнінен қайталанбас, ғажайып Рахман көлі қазаншұңқырының солтүстік-шығыс жағалауында, Арасан өзені аңғарының оң жақ ернеуінде орналасқан. Рахман көздерінің суы түссіз, мөлдір, құрамында жүзінділері, бөтен дәмі жоқ, ішуге жағымды. Құрамында радоны бар сілтілі жер асты азотты- кремнийлі су көздері кремнийлі термальді, гидро-карбонатты-натрийлі түрге жатады. Әрбір бұлақтың температурасы 390 -тан 420 С дейін ауытқиды. Радонның түзілуін граниттің өте сирек минералдарында кездесетін радиоактивті элементтерінің ыдырауымен байланыстырады. Термальді суларды қозғалу мүшелерін, омыртқа, жүйке жүйесі және тері ауруларын емдеу үшін пайдаланады.
Көккөл кеніші.
Көккөл кеніші – негізгі 1938 жылы Көкөл асуында салынған, теңіз деңгейінен 3000 м биіктікте орналасқан, теңдесі жоқ тау-кен ескерткіші. Бұл ескерткішке мыналар кіреді: Көккөл кеніші (Жоғарғы Лагерь), Төменгі Лагерь, ауылдар арасындағы жол, Ақ Берел өзені арқылы өтетін көпір. Мұнда 1938 жылы вольфрам мен молибден өндіру, тұрғын үйлер және жұмысшы ауылын салу бойынша жұмыстар басталған болатын. Кеніштің өзінде, (Жоғарғы Лагерь немесе Көккөл Кеніші) асуында барақтар, кеңсе, клуб, қойма, ұстахана, байыту фабрикасы салынды. Батысқа қарай 8 км қашықтықта Көккөл сарқырамасы маңындағы орманды аймақта үйлері, ат ұстайтын ауласы, мектебі, наубайханасы және моншасы бар ауыл тұрғызылды.
Кеніш 1954 жылға дейін жұмыс істеді.

Берел қорымы.

Берел қорымы – әр түрлі өлшемдегі тас үйінділерінен түзілген жетпіске жуық қорғандардан тұрады. Олардан скифтік-сақтық дәуірдің (б.э.д. IV ғасыр) көшпелілер элитасының теңдесі жоқ олжалары табылды. Мәңгі тоңның арқасында бұзылмай сақталған мумияланған адам мен жылқылардың қалдықтары, аң стилінің жоғарғы дәстүрінде көркемделген жасау-жабдықтар ежелгі өркениеттің қаталанбас үлгілері болып табылады. Бұл қорғандардан көптеген заттар мен әшекейлер, ағашқа ойылып салынған суретті тақтайшалар, теріден жасалған маталар, өңделген жүн-жұрқа, қамыт-сайманды ат қалдықтары, түрлі заттары көп жерлеу бөлмесі табылған. Табылған заттардың басымы алтынмен апталған. Аттардан алтынмен көмкерілген ұзын мүйіз тәрізді әшекейлер табылды. Олжалар, соның ішінде органикалық материалдар өте жақсы сақталған. Ғалымдардың қолына көшпенділердің мәдениетін, қолөнерін және тарихын жақсы тануға мүмкіндік беретін баға жетпес ақпарат түсті. Сондай-ақ, ұлпаларды генетикалық талдаудан өткізу ерте кезеңдегі аңдар мен адамдардың бейнесін қалпына келтіруге мүмкіндік береді. Қорғандарды ашу кезінде табылған олжалар әлемдік маңызға ие.
Орналасқан орны: Берел ауылы маңындағы Сахатушка өзенінің Бұқтырма өзеніне құяр жеріндегі Бұқтырма өзенінің аңғары.
Австриялық жол.
Австриялық жол – Теректі ауылы мен (бұрынғы Алексеевка ауылы), Ұранқай ауылын (Марқакөл көлі), Бұрқат асуын, Бұқтырма өзенінің аңғарын байланыстырады. Ұзақтығы 50 километрге жуық Австриялық жол өзінің әсемдігімен әйгілі. Аймақтың дала (шөлді-дала) зонасындағы Теректі ауылынан басталған жол солтүстікке қарай ақ және сұр мәрмәрлі әк тастармен қатпарланған, Мәрмәр асуы арқылы өтеді. Бұл арадан Қытай Халық Республикасы жағында орналасқан Аққұм құмдарының ғажайып шағылдарының көрінісі ашылады. Бұдан әрі жол теңдесі жоқ Марқакөл көлі, Қара-Қаба тау өзенінің аңғары арқылы, Қатын жотасы мен Бұқтырма өзені аңғарының көрінісі ашылатын Бұрқат асуымен (2098 м) өтеді.
Атауы ресіми болып табылмайтын жолдың австриялық деп аталу себебі, 1914 жылдан 1916 жылдар кезеңінде Бірінші Дүниежүзілік соғыстың австриялық (чех) тұтқындарының салғандығына байланысты.
Австриялық жол өзіндік ерекшелігімен тарихи құндылыққа ие, оның құрамына алқаға кіретін тәрізді “бағалы тастар” - табиғаттың бірегей ескерткіштері Мәрмәр асуы, Марқакөл көлі, Алатай және Бұрқат асулары, Қара-Қаба және Бұқтырма өзендерінің аңғары кіреді.

Ұлы Жібек жолының солтүстік тармағы.

Ұлы Жібек жолының солтүстік тармағы – Монғолия мен Қытайдың Орта Азиялық аймақтарын Ертіс маңы, батыс пен оңтүстік әлеммен байланыстыратын ежелгі керуен жолы. Катонқарағай мемлекеттік ұлттық табиғи паркінің шегіндегі Аршаты ауылынан Үкөк асуына дейін созылып жатқан жол көркем табиғатымен ерекшеленеді. Жол бұл жерде асқақ, тау өзені Бұқтырманың бойымен өтеді. Теңіз деңгейінен шамамен 3800 метр биіктікке орналасқан Оңтүстік Алтай жоталарының қарлы шыңдары төнген аңғардың сол жақ ернеуі құлдилы және қылқан жапырақты ну орманды болып келген. Аңғардың оң жақ ернеуі қылқан жапырақты сирек орманды және шалғынды аласа таулардан құралған. Бұқтырмаға Шындығатай өзенінің құяр жерінен жоғары орналасқан биік таулы қарағайлы орман, биік таулы далалы және тундралы Үкөк үстіртіне ауысады.

 

Парақтар өзгертілді: 22-06-2016